Wśród objawów klinicznych nietypo­wych zapaleń płuc wywołanych przez inne zarazki istnieją małe różnice, zależne od tego, czy przyczyną choroby są małe wiru­sy, czy też zarazki z pogranicza bakterii. Choroba rozwija się przeważnie po 5—15

dniach od chwili zakażenia i odznacza się wieloma wspólnymi cechami, do których należą:

1)   ostro wzrastająca gorączka, trwająca
1—2 tygodnie,

2)   silny, dokuczliwy, zwłaszcza w nocy,
ból głowy,

3)   uporczywy suchy kaszel ze skąpą, cza­
sem krwią podbarwioną plwociną,

4)   nieznaczne zaostrzenie szmerów odde­
chowych w płucach,

5)   zmiany naciekowe w obrazie radiologi­
cznym, utrzymujące się do 3 tygodni,

6)   nie zmieniony obraz krwi.

Mikoplazmoza jest chorobą płuc wywo­łaną przez zarazki zajmujące pośrednie sta­nowisko między wirusami a bakteriami. U wielu osób zakażenie to ma przebieg bezobjawowy. U innych, narażonych na dłuższy kontakt z chorym, po dwutygod­niowym okresie wylęgania pojawiają się: gorączka, bóle głowy, gardła, kaszel, cza­sem zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Mi­mo nikłych zmian w płucach, stwierdza­nych osłuchiwaniem i opukiwaniem klatki piersiowej, radiologicznie znajduje się wy­raźne nacieki umiejscowione zwykle jed­nostronnie w dole płuc. Choroba trwa 2—4 tygodnie, po czym następuje w więk­szości przypadków wyzdrowienie.

Promieniowanie jonizujące (rentgen, pierwiastki promieniotwórcze) może uszkadzać narządy wzroku w różnym stop­niu, w zależności od ilości i dawki energii wchłanianej przez tkanki. Na skórze po­wiek powstaje przekrwienie, obrzęk, łusz­czenie się, następuje wypadanie rzęs. Spo­jówka jest stale zaczerwieniona, rogówka ulega przymgleniu, a soczewka zaćmieniu. Aby zapobiec tym zmianom w przypadku naświetlania skóry lub głębszych tkanek w pobliżu oka, stosuje się specjalne oło­wiowe osłony na gałkę oczną.

Zapalenie przebiega niekiedy w sposób przewlekły, prowadząc do zbliznowacenia dróg łzowych i stałego łzawienia. W po­czątkowym okresie choroby można za po­mocą specjalnej sondy udrożnić drogi łzo­we, zapobiegając dalszym powikłaniom. Ważne też jest leczenie stanów zapalnych spojówek. W przypadkach bliznowaceń dróg łzowych nieraz konieczne jest usu­nięcie woreczka łzowego, lub też stworze­nie — za pomocą zabiegu chirurgicznego — połączenia między woreczkiem łzowym a jamą nosową.

Zapalenie woreczka łzowego zdarza się też u noworodków. Powstaje wkrótce po uro­dzeniu, dając objawy podobne jak u doro­słych. Przyczyną choroby jest najczęściej opóźnienie rozwoju dróg łzowych i zastój łez, które wtórnie ulegają zakażeniu bak­teryjnemu.

« Leczenie. W stadium początkowym choroby można spróbować udrożnić drogi łzowe przez masaż okolicy woreczka łzo­wego. W stadiach zaawansowanych trze­ba udrożnić drogi łzowe przez płukanie lub sondowanie. Jest to zabieg wymagający dużego doświadczenia i powinien być wy­konywany wyłącznie w szpitalu lub w kli­nice okulistycznej.

Zatrucia oraz uszkodzenia oka wywołane przez leki

Do najcięższych zatruć należy zatrucie al­koholem metylowym. Substancja ta szcze­gólnie ciężko uszkadza nerw wzrokowy, co w krótkim czasie prowadzi do jego zaniku i częściowej lub całkowitej utraty wzroku.

Zanik nerwu wzrokowego może na­stąpić w wyniku zatrucia metalami cięż­kimi — zwłaszcza ołowiem i rtęcią. Obecnie coraz częściej spotykamy się z ubocznym działaniem leków często sto­sowanych długotrwale, bez kontroli lekar­skiej. Wspomniano poprzednio o zakaże­niach grzybiczych spowodowanych nad­używaniem antybiotyków i kortykosteroi-dów. Niektóre antybiotyki, np. streptomy­cyna, mogą uszkodzić nerw wzrokowy. Podobnie leki przeciwgruźlicze, np. etam-butol, stosowany przez dłuższy czas, może spowodować upośledzenie wzroku i za­burzenie widzenia barw. Są osoby szcze­gólnie wrażliwe na tego rodzaju leki i dla­tego powinny zgłaszać lekarzowi zaobser­wowane zaburzenia wzroku. Kortykoste-roidy stosowane miejscowo mogą wywo­łać jaskrę i zaćmę. Leki te są też stanowczo przeciwwskazane w wirusowych choro­bach rogówki.

• Leczenie musi być prowadzone w wa­runkach szpitalnych, ponieważ choroba postępuje szybko i tylko wczesne zastoso­wanie odpowiednich leków może zapo­biec ciężkim następstwom. Z reguły jednak po wygojeniu pozostaje w rogówce biała blizna, zwana bielmem.

Higiena szkolna

Dzieci i młodzież, u których podejrzewa się wadę refrakcji lub chorobę oczu, muszą być zbadane przez okulistę i zaopatrzone w niezbędne szkła korekcyjne i leki. Podczas czytania i pisania — zarówno w szkole, jak i w domu — musi być zapewnione dobre oświetlenie, najlepiej dzienne. Źródło światła powinno znajdo­wać się u góry z lewej strony, aby uniknąć zasłaniania go ręką przy pisaniu. Oświet­lenie sztuczne nie może być zbyt silne, a żarówka lub świetlówka powinna być tak osłaniana, aby dawała rozproszone świa­tło. W klasach szkolnych i pokojach do nauki ściany muszą być pomalowane na jasny kolor. Należy unikać umieszczania tam przedmiotów błyszczących, powodu­jących męczące wzrok olśnienie. Czytać i pisać powinno się w pozycji wygodnej, bez zbytniego pochylenia głowy, a od­dalenie od książki lub zeszytu nie może przekraczać 30—40 cm.

Nagminne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest najczęstszym za­każeniem bakteryjnym opon, wywołanym przez dwoinkę Neisseria, zwaną menin-gokokiem. Jest ropnym zapaleniem opon, występującym przeważnie wczesną wios­ną. Źródłem zakażenia są chorzy lub nosi­ciele rozsiewający zarazki drogą kropel­kową. Po 2—4 dniach od zakażenia wy­stępuje nagle gorączka, dreszcze, bóle gło­wy, wymioty, sztywność karku, przeczuli­cą skóry i nasilająca się senność, doprowa­dzająca do utraty przytomności. Na 2—3 dzień pojawia się często opryszczka na wargach. Decydujące znaczenie dla roz­poznania choroby mają nakłucia lędźwio­we i badanie płynu mózgowo-rdzeniowe-go, które muszą być wykonane w szpitalu.

Zapalenie epidemiczne

Inną, częstą chorobą wirusową spojówki i rogówki jest zapalenie epidemiczne. Ob­jawy choroby są burzliwe. Występuje duży obrzęk spojówek, przekrwienie i bolesność oka, pojawia się obfita wydzielina. Czasem dołączają się objawy ogólne, jak ból gło­wy, gorączka, obrzęk węzłów chłonnych przyusznych i szyjnych. Po tygodniu two­rzą się w rogówce nacieki, powodujące zaburzenia wzroku i nasilenie bólów. Zmiany spojówkowe ustępują stopniowo, natomiast rogówkowe utrzymują się przez wiele tygodni. Choroba jest zakaźna i sze­rzy się poprzez kontakt z chorym i przed­miotami, których używał. Czasem źródłem zakażenia są źle przechowywane leki ocz­ne lub nienależycie wyjałowione narzędzia okulistyczne.

•   Leczenie musi być prowadzone przez
okulistę. Ważne jest zapobieganie, polega­
jące na przestrzeganiu higieny osobistej
i utrzymywaniu w sterylności leków i na­
rzędzi okulistycznych.

Zakażenia grzybicze

Zakażenia grzybicze rogówki występują coraz częściej i spowodowane są — podo­bnie jak zakażenia spojówki— nadużywa­niem leków zawierających antybiotyki i kortykosteroidy. W rogówce tworzą się bardzo trudno gojące się nacieki i owrzo­dzenia, doprowadzające do zniszczenia rogówki i jej zbliznowacenia.

•   Leczenie zakażenia grzybiczego musi
być prowadzone w szpitalach i klinikach
okulistycznych.

Inne choroby rogówki

Zapalenie rogówki może towarzyszyć róż­nym chorobom spojówki i takim choro­bom ogólnym, jak półpasiec, trądzik różo-waty, gruźlica, kiła wrodzona, awitamino-za A i B. W takich przypadkach zawsze konieczna jest pomoc okulisty. W oczach, które oślepły z różnych przy­czyn, mogą powstać zwyrodnienia rogó­wki w postaci pęcherzy, pękających wśród objawów gwałtownego bólu i po­drażnienia oka. Choroba jest przewlekła i bardzo dokuczliwa, gdyż stale w rogówce tworzą się nowe pęcherze.

•   Leczenie jest trudne i często mało sku­
teczne.

Wirusowe zapalenia opon mózgo-wo-rdzeniowych mają lżejszy przebieg i lepsze rokowanie niż zapalenia pocho­dzenia bakteryjnego. Zapalenia mózgu są znacznie groźniejsze, odznaczają się dużą różnorodnością obrazu chorobowego, za­leżną od miejsca w mózgu zaatakowanego przez wirusy oraz od ich złośliwości. Największe znaczenie ma choroba Heine-go-Medina, czyli nagminne porażenie dziecięce. Po II wojnie światowej potężne epidemie tej choroby na całym świecie, a także u nas, spowodowały śmierć i kalec­two wielu tysięcy osób. Wprowadzenie w 1958 r. szczepionki Salka, zaś w 1959 r. szczepionki Sabina i Koprowskiego, którą obecnie obowiązkowo szczepi się dzieci w pierwszych latach życia, doprowadziło do likwidacji tej choroby. Wirusy wywołujące chorobę Heinego–Medina mają szczególną zdolność atako­wania układu nerwowego, powodując je­go porażenie.